Mini glosariusz

■ Positive Behavioral Interventions and Supports (PBIS) - Pozytywne Behawioralne Interwencje i Wsparcie

Termin Positive Behavioral Interventions and Supports  to oparty na dowodach, wielopoziomowy system wspierania uczniów w obszarach zachowania, osiągnięć edukacyjnych, funkcjonowania społecznego, emocjonalnego oraz zdrowia psychicznego. Przy wdrożeniu zgodnym z zaleceniami PBIS zwiększa kompetencje społeczno-emocjonalne uczniów, sprzyja sukcesom akademickim oraz poprawia klimat szkoły. Wspiera także zdrowie i dobrostan nauczycieli. System ten umożliwia tworzenie pozytywnych, przewidy walnych, sprawiedliwych i bezpiecznych środowisk nauki, w których każdy może się rozwijać.

Szkoły wdrażające PBIS:

  • stosują ciągłość praktyk opartych na dowodach, aby odpowiadać na potrzeby uczniów;
  • angażują uczniów, rodziny oraz członków społeczności we współtworzenie praktyk kulturowo wrażliwych;
  • regularnie oceniają skuteczność stosowanych rozwiązań;
  • polegają na zespołach kierujących wdrożeniem;
  • wykorzystują dane do identyfikacji mocnych stron, odkrywania potrzeb oraz monitorowania postępów uczniów;
  • wdrażają uniwersalne przesiewowe narzędzia diagnostyczne;
  • rozwijają kompetencje merytoryczne poprzez coaching i stały rozwój zawodowy.


PBIS nie jest programem nauczania, który kupuje się lub którego można się nauczyć podczas jednodniowego szkolenia. To ciągłe zobowiązanie do wspierania uczniów, nauczycieli i rodzin poprzez systemowe zmiany. Prawidłowo wdrożony PBIS przynosi uczniom poprawę wyników behawioralnych, społecznych, emocjonalnych i edukacyjnych; szkoły i programy ograniczają stosowanie wykluczających form dyscypliny i poprawiają ogólny klimat szkoły.


Pięć elementów

PBIS kładzie nacisk na pięć powiązanych ze sobą elementów: systemy, dane, praktyki, wyniki oraz równość.


Systemy

Systemy edukacji określają, w jaki sposób funkcjonują szkoły i programy. Obejmują one struktury zespołów, szkolenia, coaching oraz inne formy wsparcia dla nauczycieli. W ramach PBIS systemy te wspierają precyzyjne i trwałe wdrożenie praktyk oraz efektywne wykorzystanie danych w celu osiągania lepszych wyników.


Dane

Szkoła lub program nauczania codziennie generuje szeroki zakres danych o uczniach. W ramach PBIS zespoły wykorzystują dane do wyboru, monitorowania i oceny wyników, praktyk i systemów na wszystkich trzech poziomach wsparcia.


Praktyki

Praktyki szkolne i klasowe są kluczowe w wspieraniu uczniów i budowaniu pozytywnego klimatu szkoły. W PBIS interwencje i strategie opierają się na badaniach naukowych i są dostosowane do celów, które społeczność szkolna chce osiągnąć.


Wyniki

Ostatecznym celem wdrażania PBIS – poprzez dane, systemy i praktyki – jest poprawa wyników. Rodziny, uczniowie i nauczyciele wspólnie ustalają cele i dążą do ich realizacji. W PBIS wyniki mogą obejmować rozwój behawioralny, społeczny, emocjonalny i edukacyjny, pozytywny klimat szkoły lub zmniejszenie liczby zdarzeń dyscyplinarnych.

Równość

Prawidłowo wdrożony PBIS dopasowuje się do lokalnego kontekstu, niezależnie od typu szkoły. Wymaga to skupienia na poczuciu przynależności i więzi społecznych. Zespoły kierownicze współpracują z członkami społeczności szkolnej – uczniami, rodzinami i członkami społeczności lokalnej – aby określić priorytetowe wyniki i promować wysokie oczekiwania wobec wszystkich uczniów.

Skupienie się na równości oznacza również wspieranie roli nauczycieli we wdrożaniu i dostosowywanu praktyk do indywidualnych potrzeb uczniów oraz analizowanie danych, aby zapewnić sukces każdemu.

Wielopoziomowy model PBIS (Tiered PBIS Framework)

Nauczyciele i praktycy zapewniają ciągłość wsparcia w obszarach edukacyjnym, behawioralnym, społecznym i emocjonalnym, dostosowanego do potrzeb uczniów. W ramach PBIS opisujemy to wsparcie w na trzech poziomach (tiers).

Podstawowe systemy we wszystkich trzech poziomach obejmują:

  • wspólną wizję pozytywnej kultury społecznej szkoły;
  • reprezentatywny zespół kierowniczy, który regularnie się spotyka i dzieli wiedzą w zakresie coachingu, rozwoju społeczno-emocjonalnego, zachowań, edukacji, równości, zdrowia psychicznego i fizycznego, dobrostanu oraz traumy;
  • aktywne zaangażowanie rodzin;
  • wspierającą i zaangażowaną administrację szkoły;
  • stały dostęp do szkoleń i rozwoju zawodowego przygotowującego wszystkich pracowników do wdrażania każdego poziomu PBIS;
  • systematyczne gromadzenie danych przesiewowych, monitorowania postępów, wyników oraz weryfikacji zgodności wdrożenia;
  • stałe wykorzystanie danych w podejmowaniu decyzji;
  • analizowanie danych z podziałem na grupy uczniów w celu zapewnienia równości.


Poziom 1: Uniwersalny - prewencja podstawowa (wszyscy uczniowie)

Systemy, dane i praktyki na poziomie 1 wspierają uczniów, nauczycieli i personel – we wszystkich przestrzeniach szkolnych. Stanowią fundament pozytywnej i proaktywnej pomocy. Wsparcie na poziomie 1 jest solidne, zróżnicowane i umożliwia sukces większości uczniów (około 80% lub więcej). Praktyki poziomu 1 obejmują:

  • współpracę z uczniami, rodzinami i nauczycielami w celu zdefiniowania pozytywnych oczekiwań w szkole/programie oraz priorytetyzacji odpowiednich umiejętności społecznych, emocjonalnych i behawioralnych;
  • dopasowanie oczekiwań klasowych do oczekiwań obowiązujących w całej szkole/programie;
  • ustalenie oczekiwań i umiejętności w celu zapewnienia sukcesu wszystkim uczniom;
  • zachęcanie i nagradzanie pożądanego zachowania;
  • zapobieganie i reagowanie na niepożądane zachowania w sposób szanujący ucznia;
  • wspieranie partnerstwa szkoła/program – rodzina.

 
Poziom 2: Ukierunkowany - prewencja wtórna (niektórzy uczniowie)

Oprócz fundamentu poziomu 1, uczniowie objęci wsparciem na poziomie 2 otrzymują dodatkową  pomoc  dostosowaną do ich indywidualnych potrzeb. Średnio około 10–15% uczniów potrzebuje wsparcia na tym poziomie. Wsparcie poziomu 2 jest bardziej skoncentrowany niż poziomu 1, ale mniej intensywny niż poziomu 3. Praktyki poziomu 2 obejmują:

  • dodatkowe instrukcje i ćwiczenia rozwijające umiejętności behawioralne, społeczne, emocjonalne i edukacyjne;
  • zwiększenie wsparcia i nadzoru ze strony dorosłych;
  • dodatkowe możliwości pozytywnego wzmocnienia;
  • częstsze przypomnienia i wskazówki;
  • większy dostęp do wsparcia edukacyjnego;
  • intensywniejszą komunikację szkoła – rodzina.

Poziom 3: Intensywny i indywidualny - prewencja trzeciego stopnia (niewielu uczniów)

W większości szkół i programów istnieje niewielka grupa uczniów (1–5%), dla których wsparcie poziomu 1 i poziomu 2 nie jest wystarczające, aby osiągnąć sukces. Na Poziomie 3 uczniowie otrzymują bardziej intensywne, indywidualnie dopasowane wsparcie w celu poprawy swoich wyników. Wsparcie poziomu 3 jest dostępne dla każdego ucznia o szczególnych potrzebach, niezależnie od tego, czy korzysta z edukacji specjalnej, czy nie. Praktyki poziomu 3 obejmują:

  • angażowanie uczniów, nauczycieli i rodzin w funkcjonalne oceny behawioralne oraz planowanie interwencji
  • koordynowanie wsparcia poprzez podejście zorientowane na osobę
  • wdrażanie indywidualnego, kompleksowego wsparcia opartego na funkcji zachowania.

Historia PBIS

Historia PBIS sięga wcześniejszych lat niż formalne regulacje z 1997 roku w ramach ustawy Individuals with Disabilities Education Act (IDEA). Początki pozytywnych interwencji behawioralnych związane są z szeroko zakrojonymi próbami reagowania na chroniczne i intensywne problemy z zachowaniem uczniów w amerykańskich szkołach, zwłaszcza dzieci i młodzieży z zaburzeniami emocjonalnymi i behawioralnymi (EBD). W latach 90. XX wieku pojawiały się dowody, że tradycyjne metody dyscyplinarne — wykluczające, reaktywne i surowe — często pogarszały zachowania i prowadziły do niekorzystnych efektów edukacyjnych, a nawet do tzw. „school-to-prison pipeline” — wzrostu ryzyka wejście w konflikt z prawem.

W odpowiedzi na to środowisko edukacyjne i naukowe zaczęło postulować zastosowanie strategii proaktywnych, opartych na dowodach naukowych, w celu zapobiegania problemom zachowania oraz wczesnej interwencji (Conroy i in., 2004; Cook & Odom, 2013). W szczególności rozwinięto koncepcję systemów wspierających uczniów w oparciu o model zdrowia publicznego, który rozróżniał trzy poziomy prewencji: uniwersalny (dla wszystkich uczniów), selektywny (dla grup ryzyka) i indywidualny (dla uczniów wymagających intensywnego wsparcia) (Walker et al., 1996; Mrazek & Haggerty, 1994).

Formalna integracja PBIS w regulacjach IDEA nastąpiła w 1997 roku, kiedy to prawo wymagało, aby edukatorzy stosowali zasady PBIS przy tworzeniu indywidualnych planów wsparcia uczniów, których problematyczne zachowania prowadziły do powtarzającego się kar polegających na zawieszeniu ucznia w obowiązkach szkolnych lub innych form wykluczenia. W tym samym czasie Office of Special Education Programs (OSEP) sfinansował Centrum PBIS (https://www.pbis.org/) w 1998 roku, którego celem było wspieranie szkół, jednostek administracyjnych  i stanów w implementacji PBIS. Centrum rozszerzyło podejście od indywidualnego wsparcia uczniów do systemowego podejścia obejmującego szkołę, dystrykt i poziom stanowy.

Pierwsze lata funkcjonowania Centrum PBIS koncentrowały się na tworzeniu modeli pokazowych oraz na wypracowaniu kluczowych cech skutecznych interwencji, które mogły być adaptowane w różnorodnych kontekstach edukacyjnych. Wypracowano m.in. PBIS Implementation Blueprint, a później kolejne narzędzia: PBIS Evaluation Blueprint i Training & Professional Development Blueprint, które wspierają planowanie działań, monitorowanie danych i rozwój kompetencji personelu edukacyjnego.

W kolejnych latach Centrum PBIS skupiło się na upowszechnianiu działań, współpracując z jednostkami administracyjnymi i agencjami stanowymi, tworząc system wsparcia wdrożeniowego (TA/D) dla tysięcy szkół w całych Stanach Zjednoczonych. Wprowadzono także narzędzia do oceny wdrażania PBIS, m.in. Tiered Fidelity Inventory (TFI) dla szkół, District Systems Fidelity Inventory (DSFI) dla dystryktów oraz State Systems Fidelity Inventory (SSFI) dla poziomu stanowego.

Dziś PBIS jest rozpoznawany jako kompleksowe, wielopoziomowe podejście oparte na danych, które nie tylko poprawia zachowanie i klimat szkolny, ale także przyczynia się do wyrównywania szans uczniów z różnych grup kulturowych i etnicznych, w tym uczniów z niepełnosprawnościami. Centrum PBIS kontynuuje rozwój narzędzi, zasobów i strategii, aby wspierać trwałe i skuteczne wdrażanie PBIS w systemach edukacyjnych całego kraju.

■ School-wide Positive Behavioral Interventions and Supports (SWPBIS) - Ogólnoszkolny Model Pozytywnego Wspierania Zachowań

Termin Schoolwide Positive Behavioral Interventions and Supports (SW-PBIS) oznacza praktyczne zastosowanie założeń PBIS w całej szkole. Są to ramy działania ukierunkowane na tworzenie bezpiecznego, przewidywalnego i uporządkowanego środowiska nauki, przy jednoczesnym wzmacnianiu społecznych, emocjonalnych i edukacyjnych efektów funkcjonowania uczniów.

Jest to podejście proaktywne, oparte na praktykach potwierdzonych badaniami naukowymi, obejmujące m.in.:

  • formułowanie jasnych i wspólnych oczekiwań dotyczących zachowania,
  • systematyczne nauczanie tych oczekiwań,
  • wzmacnianie i docenianie właściwych zachowań,
  • konsekwentne reagowanie na zachowania niepożądane,
  • regularne wykorzystywanie danych dotyczących zachowania do podejmowania decyzji i rozwiązywania problemów.

 

■ Multi-Tiered System of Supports (MTSS) - Wielopoziomowy system wsparcia

MTSS to ramowy model działania, który ma na celu zapewnienie wszystkim uczniom takiego wsparcia, jakiego potrzebują, aby dobrze funkcjonować i osiągać sukcesy w szkole. Wykorzystuje dane do tego, aby szkoły (na poziomie edukacji od przedszkola do szkoły średniej) mogły w sposób proaktywny odpowiadać na potrzeby uczniów w zakresie nauki, funkcjonowania społecznego, emocjonalnego oraz zachowania. Zamiast czekać, aż pojawią się trudności, MTSS zakłada stosowanie zróżnicowanych poziomów wsparcia, które są dostosowywane do potrzeb uczniów.
MTSS wykracza również poza same interwencje. Jego skuteczne wdrażanie często wymaga doskonalenia zawodowego nauczycieli i specjalistów oraz spójnego łączenia zasobów w obszarze edukacji i wsparcia zachowania. Na poziomie zarządzania szkołą podkreśla się znaczenie wspólnego podejmowania decyzji oraz świadomego budowania kultury szkoły i dobrostanu uczniów.

Jaka jest różnica między MTSS a PBIS?

Oba podejścia wykorzystują systemy wsparcia oparte na poziomach (tierach), jednak MTSS jest rozwiązaniem szerszym i bardziej kompleksowym niż PBIS.
PBIS ma węższy zakres niż MTSS. Koncentruje się przede wszystkim na zachowaniu, klimacie szkoły oraz rozwijaniu kompetencji społeczno-emocjonalnych uczniów. Natomiast MTSS obejmuje jeden, spójny system, który integruje wsparcie w obszarze edukacyjnym, behawioralnym oraz indywidualnym rozwoju ucznia.
PBIS jest często wdrażany jako część MTSS – odpowiadając za obszar zachowania i klimatu szkoły. Podczas gdy PBIS wzmacnia systemy wsparcia zachowania, MTSS łączy je z nauczaniem, interwencjami edukacyjnymi oraz szerszymi działaniami na poziomie całej szkoły. Dlatego najlepsze efekty osiąga się wtedy, gdy PBIS i MTSS są wdrażane łącznie, jako uzupełniające się podejścia, a nie odrębne inicjatywy.

■ School Mental Health (SMH) – Szkolne Zdrowie Psychiczne

Termin School Mental Health (SMH) od lat 90. XX wieku jest coraz szerzej stosowany w Stanach Zjednoczonych w odniesieniu do kompleksowego podejścia do wspierania zdrowia psychicznego realizowanego w środowisku szkolnym. Pojęcie to opisuje model współpracy, w ramach którego klinicyści z lokalnych systemów opieki zdrowia psychicznego włączają się w działania szkół, uzupełniając pracę specjalistów zatrudnionych bezpośrednio przez placówki edukacyjne, takich jak psycholodzy szkolni, pedagodzy szkolni (school counselors) czy pracownicy socjalni (school social workers).

Celem tego podejścia jest tworzenie zintegrowanego, wielopoziomowego systemu wsparcia dla uczniów oraz wzmacnianie powiązań między szkołą a zasobami środowiska lokalnego. Model ten sprzyja lepszej koordynacji działań profilaktycznych, interwencyjnych i terapeutycznych, a także zwiększa dostępność specjalistycznej pomocy w naturalnym środowisku funkcjonowania dziecka.

Choć wcześniej stosowano również termin school-based mental health, obecnie częściej używa się określenia School Mental Health, uznając przymiotnik „based” (oparty w szkole) za zbędny, ponieważ samo pojęcie jednoznacznie wskazuje na kontekst szkolny.

■ School Behavioral Health (SBH) – Szkolne Zdrowie Behawioralne

Termin School Behavioral Health funkcjonuje od początku XXI wieku i jest związany z działalnością krajowej wspólnoty praktyków skupionej wokół National Center for School Mental Health. Początkowo wprowadzono go, ponieważ uznano, że określenie „zdrowie psychiczne” może być postrzegane jako problematyczne przez niektórych partnerów społecznych. Zespół rozwijający koncepcję SBH (zob. www.schoolbehavioralhealth.org) preferuje to pojęcie, aby podkreślić:

  1. a) silne powiązanie z wielopoziomowymi systemami wsparcia funkcjonującymi w szkołach, takimi jak Positive Behavioral Interventions and Supports (PBIS),
  2. b) bardziej holistyczne podejście do programów wsparcia, obejmujące zarówno promocję dobrostanu psychicznego, jak i działania profilaktyczne, w tym przeciwdziałanie używaniu substancji psychoaktywnych.

■ Interconnected Systems Framework (ISF) – Ramy Zintegrowanych Systemów

Termin Interconnected Systems Framework został opracowany pod koniec pierwszej dekady XXI wieku. Odnosi się do koncepcyjnych i organizacyjnych ram integrujących system PBIS z kompleksowym podejściem do szkolnego zdrowia psychicznego. Podkreśla zintegrowany system, w którym pracownicy środowiskowej opieki zdrowia psychicznego funkcjonują jak pracownicy szkoły, w pełni uczestnicząc we wszystkich aspektach wielopoziomowego systemu wsparcia (MTSS).

Źródła:

https://www.pbis.org/

Barrett, S., Eber, L., & Weist, M.D. (2013). Advancing education effectiveness: An interconnected systems framework for Positive Behavioral Interventions and Supports (PBIS) and school mental health.

Lewis, T. J., Simonsen, B., McIntosh, K., & George, H. P. (2023). Supporting scale-up of positive behavioral interventions and supports: A national technical assistance model. In S. W. Evans, J. S. Owens, C. P. Bradshaw, & M. D. Weist (Eds.), Handbook of school mental health: Innovations in science and practice (3rd ed., pp. 531–545). Springer Nature Switzerland AG. https://doi.org/10.1007/978-3-031-20006-9_35

Weist, M.D. (1997). Expanded school mental health services: A national movement in progress.

Weist, M.D., Evans, S.W., & Lever, N. (2003/2007). Handbook of school mental health: Advancing practice and research.

Weist, M.D., Franke, K., & Stevens, R. (2020). School behavioral health: Interconnecting comprehensive school mental health and positive behavior support.